ABD‘nin Kaliforniya eyaletinin doğusund abulunan Cottonwood Dağları’nın eteklerinde, Ölüm Vadisi Milli Parkı içinde Racetrack Playa adlı kurumuş bir göl yatağı uzanıyor.
NASA’nın Mars’a benzer olarak değerlendirdiği bu çorak düzlükte onlarca dolomit ve siyenit kaya, sanki görünmez bir el tarafından itilmişçesine hareket ederek arkalarında uzun izler bırakıyor.
İlk olarak 1915’te bir maden arayıcısının dikkatini çeken bu fenomen, tam bir asır boyunca bilim dünyasını meşgul etti.
BİRBİRİNDEN ÇILGIN TEORİLER ORTAYA ATILDI
Fenomen ilk keşfedildiğinde nadir de olsa yağan yağmurlardan sonra kayganlaşan çamur yüzeyde rüzgarın kayaları ittiği düşünülüyordu. Ancak 300 kiloya ulaşan kayaları rüzgarın tek başına sürükleyebileceğine kimse tam olarak ikna olamadı.
Daha sıra dışı bir teori ise manyetik alanların kayaları görünmez biçimde çektiğini öne sürüyordu.
DENEY MUTFAKTA BAŞLADI
Johns Hopkins Üniversitesi’nden araştırmacı Ralph Lorenz, bölgede NASA için hava istasyonları kurarken bu taşları fark etti ve 2011’de gizemi çözmeye girişti. Lorenz önce mutfağında küçük bir deney yaptı:
“Küçük bir kaya aldım, bir yemek kabına koydum ve içini kayanın bir kısmı dışarıda kalacak şekilde yaklaşık iki buçuk santimetre suyla doldurdum. Onu dondurucuya koydum ve bu da bana içinden kaya fırlamış bir buz kalıbı verdi.”
Bu basit deney çözümün ipucunu verdi. Lorenz mekanizmayı şöyle açıklıyor:
“Kayanın çevresinde bir buz tabakası oluşuyor. Su seviyesi yükselince kaya çamurdan kurtulup adeta yüzmeye başlıyor. Altından kaya sarkan küçük bir buz salı düşünün. O sarkan kısım yumuşak çamurda sürüklendikçe arkasında izi kazıyor.”
GİZEM 2014’TE KAMERAYA YAKALANDI
Lorenz’in modelini sahada kanıtlama işi Richard Norris ve ekibine düştü. Araştırmacılar kayaların hareketini görüntülemek için Racetrack Playa’ya kameralar ve sensörler yerleştirdi. Norris 5 ila 10 yıl hiçbir hareket görmeden beklemeyi bekliyordu. Ancak projenin sadece ikinci yılında kayalar hareket etti.
Richard Norris, “Bilim bazen şans unsuru barındırır. Herhangi bir hareket görmeden beş veya on yıl beklemeyi umuyorduk, ancak projenin sadece ikinci yılında, bunun bizzat gerçekleştiğini görmek için tam doğru zamanda orada bulunduk” diyor.
BUZ, SU VE RÜZGAR ÜÇ’Ü BİR ARADA
Çölün nadiren suyla dolması, ardından gece sıcaklıklarının düşmesiyle kayaların etrafında ince buz tabakaları oluşuyor. Güneşin yükselmesiyle buz çözülmeye başlıyor ve su seviyesi değişiyor. Kaya, etrafındaki buz tabakasının kaldırma kuvvetiyle çamurdan kurtuluyor.
Bu noktada hafif bir rüzgar bile buz tabakasıyla birlikte kayayı hareket ettirmeye yetiyor. Buzun alt kısmı yumuşak çamurda kayaların o karakteristik izlerini bırakıyor.