Mars uzun süre jeolojik açıdan “sönmüş” bir dünya olarak kabul edildi. Manyetik alanı yalnızca bazı bölgelerde zayıf izler halinde kalmıştı. Eski göl ve nehirleri çoktan kurumuştu. Yüzeydeki volkanik faaliyetlerin de uzak geçmişte sona erdiği düşünülüyordu. Üstelik Dünya’daki gibi hareketli tektonik plakalara sahip değildi; kabuğu tek parça, kırılmamış bir dış kabuk gibi görünüyordu.
Bu yüzden bilim insanları Mars’ın derinlerindeki magmatik hareketlerin daha basit ve yerel olduğunu varsayıyordu. Ancak yeni analizler, bu tablonun eksik olabileceğini ortaya koydu. Mars’ın içinden gelen sismik dalgalar, gezegenin altında uzun ömürlü ve geniş bir magma sistemi bulunmuş olabileceğine işaret ediyor.
MARS SANDIĞIMIZDAN CANLI
En güncel haberlere ve son dakika gelişmelerine Google üzerinden anında ulaşmak için bizi favorilerinize ekleyin.
kaynak olarak ekleyin
NASA’nın InSight aracı, Mars yüzeyine inerek gezegenin iç yapısını dinlemek için tasarlanmıştı. Bilim insanları başlangıçta ne kadar hareketlilik kaydedeceğinden emin değildi. Ancak araç, dört yılı biraz aşan görev süresi boyunca bin 319 Mars depremi kaydetti.
Bu depremler yalnızca sarsıntı anlamına gelmiyor. Sismik dalgalar, içinden geçtikleri kayaçların yapısına göre hız ve biçim değiştiriyor. Bu da bilim insanlarına, gezegenin içini adeta dev bir ultrason cihazıyla inceliyormuş gibi okuma imkânı veriyor.
Araştırmacıların dikkatini çeken nokta, Mars’ın alt kabuğundaki sismik dalga hızlarının beklenenden çok daha yüksek çıkması oldu. Basit bir kabuk yapısıyla açıklanamayan bu durum, derinlerde farklı bileşimde kaya katmanları olabileceğini düşündürdü.
KABUĞUN ALTINDA NE VAR?
Araştırmaya göre Mars kabuğunun derinlerinde iki farklı kaya katmanı bulunuyor olabilir. Alt kısımda demir ve magnezyum bakımından zengin, silis oranı düşük ultramafik kayaçlardan oluşan kalın bir bölge yer alıyor. Bunun üzerinde ise silis oranı daha yüksek mafik kayaçlar bulunuyor.
Bu tablo, Mars’ın geçmişinde dev bir yeraltı magma sistemi çalışmış olabileceğini gösteriyor. Büyük bir magma rezervuarında ağır mineraller dibe çökerken, daha hafif mineraller yukarı çıkıyor. Zamanla altta yoğun kristaller birikiyor, geride kalan eriyik ise silis bakımından zenginleşiyor.
Bilim insanlarına göre Mars kabuğunun tabanında yaklaşık 14 kilometre kalınlığında ultramafik bir bölgenin oluşması, sanılandan çok daha büyük ve uzun ömürlü bir magmatik sistem gerektiriyor.
TEKTONİK OLMADAN DA MÜMKÜN
Dünya’da karmaşık kabuk yapılarının oluşmasında tektonik plakalar büyük rol oynuyor. Plakaların hareketi, dalma-batma bölgeleri ve volkanizma, kıtaların ve farklı kayaç türlerinin ortaya çıkmasını sağlıyor. Mars’ta ise Dünya’daki gibi çalışan bir plaka tektoniği sistemi yok.
Yeni araştırmayı önemli kılan nokta da burada. Bulgular, karmaşık kabuk yapılarının yalnızca Dünya benzeri tektonik hareketlerle oluşmak zorunda olmadığını gösteriyor. Mars gibi tek parça kabuğa sahip sıcak kayalık gezegenlerde de manto kökenli magma, kabuk içinde uzun süre depolanabilir, farklılaşabilir, karışabilir ve çevresindeki kayaçlarla etkileşime girerek daha karmaşık yapılar oluşturabilir.
Bu da gezegen bilimi açısından önemli bir kapı aralıyor. Çünkü bugüne kadar yaşanabilirlik tartışmalarında Dünya’daki plaka tektoniği sistemi çok kritik bir unsur olarak görülüyordu.
YAŞANABİLİRLİK TARTIŞMASI
Araştırmacılara göre Mars’taki bu olası süreçler, yaşanabilir ortamların yalnızca Dünya benzeri gezegenlerle sınırlı olmayabileceğini düşündürüyor. Kabuk farklılaşması, uzun süreli magmatik faaliyet, uçucu maddelerin döngüsü, ısı transferi ve kimyasal çeşitlilik gibi yaşamla ilişkilendirilen bazı süreçler, plaka tektoniği olmadan da gerçekleşebilir.
Bu, Mars’ta yaşam olduğu ya da kesin olarak yaşanabilir olduğu anlamına gelmiyor. Ancak yaşanabilir ortamların oluşması için gereken jeolojik koşulların, daha önce düşünüldüğünden daha geniş bir gezegen grubunda ortaya çıkabileceğini gösteriyor.
Başka bir deyişle, küçük ya da tektonik olarak hareketsiz görünen kayalık gezegenler, sanıldığı kadar basit ve “ölü” olmayabilir.
KIZIL GEZEGENİN SIRRI
InSight’ın en büyük sınırlaması, hareket edemeyen sabit bir araç olmasıydı. Elysium Planitia bölgesine indikten sonra yalnızca bulunduğu noktanın altındaki yapıyı doğrudan inceleyebildi. Araç 2022’de görevini tamamladı ve bugün Mars yüzeyinde sessiz şekilde duruyor.
Yine de araştırmacılar, bu sürecin yalnızca iniş bölgesine özgü olmayabileceğini düşünüyor. Mars’ın farklı bölgelerinde benzer sismik sınırların tespit edilmiş olması ve gezegen genelindeki mineral kanıtları, bu tür magmatik farklılaşmanın daha geniş alanlarda yaşanmış olabileceğini destekliyor.
Ayrıca daha önce InSight verileri, Elysium Planitia’nın altında yükselen bir manto sütunu olabileceğine işaret etmişti. Son dönemdeki kütleçekim gözlemleri de Tharsis bölgesinin altında benzer bir hareketliliğin bulunabileceğini düşündürüyor.
Bütün bu bulgular, Mars’ın yalnızca eski lav akıntıları ve soğuyan bir kabuktan ibaret olmadığını gösteriyor. Kızıl Gezegen, yüzeyde sessiz görünse de derinlerinde çok daha güçlü, karmaşık ve uzun soluklu bir jeolojik geçmiş saklıyor olabilir.
