İktisatçı Mahfi Eğilmez, “OPEC Dağılıyor mu?” başlıklı yazısında Birleşik Arap Emirlikleri’nin (BAE) OPEC ve OPEC+’tan ayrılma kararını değerlendirerek, örgütün küresel petrol fiyatları üzerindeki etkisinin zayıfladığına dikkat çekti. Eğilmez, OPEC’in kartel yapısının eski gücünü kaybettiğini, OPEC+ modelinin ise daha esnek bir işbirliği yapısına dönüştüğünü vurguladı.
OPEC’İN KURULUŞU VE KARTEL YAPISI
OPEC (Petrol İhraç Eden Ülkeler Örgütü), 1960 yılında İran, Irak, Suudi Arabistan, Kuveyt ve Venezuela tarafından Bağdat’ta kuruldu. Örgütün amacı, petrol politikalarını koordine ederek piyasa istikrarını sağlamak, üretici ülkelerin gelirlerini korumak ve tüketicilere düzenli arz sunmak olarak tanımlanıyor.
Eğilmez’e göre OPEC, ekonomik anlamda tipik bir ‘kartel yapısı‘ olarak değerlendiriliyor. Kartel yapısı; üreticilerin fiyat ve üretim miktarını kontrol ederek kârlarını artırmayı hedefleyen bir birlik modeli olarak öne çıkıyor.
OPEC’İN PİYASA ETKİSİNİN ZAYIFLAMASI
Yıllar içinde Katar, Endonezya, Libya, BAE, Cezayir, Nijerya ve diğer bazı ülkelerin katılımıyla üye sayısı 12’ye yükseldi. OPEC uzun süre petrol piyasasında belirleyici güç olurken, üretim kotaları üzerinden fiyatları yönlendirebildi.
Ancak 2008 küresel krizinin ardından ABD’de kaya petrolü üretiminin artması ve Kanada ile Brezilya gibi ülkelerin devreye girmesiyle OPEC’in piyasa üzerindeki etkisinin azaldığı ifade ediliyor.
OPEC+ YAPISINA GEÇİŞ
Güç kaybının ardından 2016 yılında Rusya ve bazı ülkelerin katılımıyla OPEC+ yapısı oluşturuldu. Ancak bu yapı, klasik OPEC gibi bağlayıcı bir organizasyon olmaktan ziyade, esnek bir işbirliği modeli olarak değerlendiriliyor.
Eğilmez, OPEC+ ülkelerinin küresel petrol üretiminin yaklaşık yüzde 42’sini oluşturduğunu, daha önce bu oranın yüzde 55-60 seviyelerinde olduğunu belirtiyor.
HÜRMÜZ BOĞAZI VE FİYAT HAREKETLERİ
Batı Asya’daki jeopolitik gerilimler petrol fiyatlarında sert dalgalanmalara yol açıyor. İsrail-İran çatışması sürecinde Hürmüz Boğazı’na ilişkin riskler fiyatları hızla yukarı taşırken, Brent petrolün varil fiyatı 100 dolar seviyesini aşmıştı.
Ateşkes beklentileriyle düşen fiyatlar, BAE’nin OPEC’ten ayrılacağı yönündeki açıklamanın ardından yeniden yükseliş gösterdi.
BAE’NİN AYRILMASININ ETKİLERİ
BAE’nin OPEC’ten ayrılmasının örgüt üzerinde önemli sonuçlar doğurabileceği belirtiliyor. Eğilmez’e göre bu gelişme, OPEC’in üretim ve fiyat üzerindeki etkisini daha da zayıflatabilir ve kartelin çözülme algısını güçlendirebilir.
Ayrıca BAE’nin üretimini artırması durumunda orta ve uzun vadede petrol fiyatları üzerinde aşağı yönlü baskı oluşabileceği değerlendiriliyor.
KÜRESEL DENGELERDE SUUDİ ARABİSTAN VE RUSYA ETKİSİ
Analize göre OPEC+ yapısında ağırlık Suudi Arabistan ve Rusya üzerinde yoğunlaşıyor. Bu iki ülkenin pozisyonunu koruması halinde OPEC+ tamamen etkisizleşmese de, eski dönemdeki gibi fiyat belirleyici olmaktan çok fiyat dengeleyici bir yapıya dönüşebileceği ifade ediliyor.
