Su, mum ve tütsü: Saat icat edilmeden önce zaman nasıl ölçülürdü?

Bugün saate bakmak o kadar sıradan bir eylem ki bazen telefonu eline alıp ekrana baktıktan sonra zamanı hatırlamadan bırakanlar bile var. Oysa insanlık tarihinin büyük bölümünde doğru saati bilmek, ciddi bir çaba ve zaman zaman para gerektiriyordu.

Güneş saatleri bu arayışın en eski yanıtlarından biriydi. Ama bulutlu havalarda ya da geceleri işe yaramıyorlardı. Bunun yerine geçen zamanı ölçebilecek farklı çözümler gerekirken, insanlar şaşırtıcı derecede yaratıcı yollara başvurdu: Akan su, yanan mum, tütsü ve hatta koku bunların başında geliyor.

Suyun içindeki zaman

Antik Mısır, MÖ 1350’li yıllara dayanan su saatleriyle bu arayışa erken bir yanıt verdi. Mantık basitti: İşaretli bir kap, altındaki küçük delikten su sızarken seviye düşüyor ve geçen süre içerideki çizgilerden okunuyordu. Ama bir sorun vardı; kaptaki su azaldıkça basınç düşüyor, akış hızı yavaşlıyordu. Mısırlılar kabın iç yüzeyini eğimli tasarlayarak bu sorunu çözdü. Bu ilk modeller yine de tüm günü değil, yumurta zamanlayıcısı gibi yalnızca kısa süreleri ölçmek için kullanılıyordu.

Sonraki yüzyıllarda su saatleri çok daha hassas hale geldi. İskenderiye döneminde Ktesibios’un geliştirdiği modeller, tıp ve hukuk alanlarında aktif birer araç oldu. Nabız ölçümünde hekimlere yardımcı olan bu saatler, aynı zamanda mahkeme salonlarında konuşmacılara tanınan süreyi belirlemek için de kullanıldı. Salonun ortasına kurulan uzun bir tüpe su doldurulur, tıpa açıldığında damla damla akmaya başlardı. Son damla düştüğünde söz hakkı da sona ererdi.

Zamanı koklamak

Su ve güneş saatlerinin ortak bir eksiği vardı: Her ikisi de takip gerektiriyordu; bakmazsanız zamanı kaçırırdınız. Orta Çağ Çin’i ve Japonya’sında mucitler bunu ortadan kaldıran bir yöntem buldu: Koku saatleri.

MS 520 civarına dayanan bu sistemlerin en yaygın biçimi, üzerinde saat aralıklarını gösteren çizgiler bulunan mumlardı. Her bölüm eriyince bir saat geçmiş oluyordu. Ama asıl özgün buluş “tütsü mühürlerinde” saklıydı. Belirli bir hat boyunca dökülen toz tütsü yavaş yavaş yanarak ilerliyordu. Bu hattın üzerine farklı bitki özlerinden hazırlanan koku tabletleri yerleştirilirdi. Ateş o noktaya geldiğinde odanın kokusu değişiverirdi; bir manastır rahibi, tarçın ya da lavanta kokusunun havayı sardığını fark ederek gözlerini bile açmadan hangi vaktin geldiğini anlardı.

Bazı modeller buna bir de ses ekledi. Tütsü hattı üzerine yerleştirilen küçük metal toplar, ip yandığında alttaki tepsiye düşerek gürültülü bir sinyal verirdi. Zaman artık sadece görülen ve koklanan değil, duyulan bir şeye de dönüşmüştü.

Bu yöntemlerin bugün müzelerin cam vitrinlerine hapsolduğunu söylemeye herhalde gerek yok. Çağdaş ofis hayatında zamanı koklamanın tek karşılığı, yan masadaki iş arkadaşının yemeğini açmasıyla öğle arasının geldiğini anlamak…