Diyarbakır’da yaşayan 63 yaşındaki Salih Baş, Mezopotamya’nın köklü kültürel miraslarından olan toprak tandır sanatını ilk günkü orijinalliğiyle yaşatmaya devam ediyor.
Dicle Nehri’nin bereketli kıyılarından elde edilen özel toprak, saman ve keçi kılı ile harmanlanarak tamamen el emeğiyle şekilleniyor. Ustaların elinden çıkan bu nadide tandırlar, kurallarına uygun kullanıldığında 15 ila 18 yıl arasında hizmet verebiliyor.
Tandır yapımı, yüksek bir fiziki çaba ve büyük bir sabır gerektiriyor. Yaklaşık 12 yıldır bu mesleğe gönül veren Salih Baş, kusursuz bir tandırın üretim aşamalarını şu detaylarla aktarıyor:
“Tandırın temelini oluşturan toprak, traktörler aracılığıyla Dicle Nehri çevresinden özel olarak getirtiliyor. İdeal kıvam için yağlı ve yağsız toprak karışımları tercih ediliyor. Toprak; su, tuz, saman ve keçi kılı ile buluşturuluyor. Kimi zaman makinelerde öğütülen bu harç, çoğu zaman geleneksel yöntemlerle, ayakla uzun süre yoğrularak dinlenmeye bırakılıyor. Tandırın uzun ömürlü olması için gölgelik bir alanda günde sadece tek sıra örülmesi tavsiye ediliyor. Ancak acil siparişlerde, güneşin kurutucu etkisinden faydalanılarak günde üç sıraya kadar çıkılabiliyor. Yaklaşık 4 gün süren örme aşamasının ardından 2 günlük rötuş süreci başlıyor. Ekmeğin tandır duvarına tutunabilmesi ve pişerken düşmemesi için iç yüzey, özel taşlarla iyice ovalanarak sıkıştırılıyor.”
Harcanan emeğe, işçilik kalitesine ve ebatlarına göre farklılık gösteren tandırların fiyatları 3 bin TL ile 12 bin TL arasında değişiyor.
Başta İstanbul ve Ankara olmak üzere Türkiye’nin dört bir yanına kargolanan tandırların günlük satış oranları ise dönemsel olarak farklılık gösteriyor. Salih Usta’ya göre tandırın ekmeğe kattığı ruh ve lezzet, 5 bin yıllık bir geçmişe dayanıyor.
Günümüzde modern ısıtma sistemlerinin geleneksel yapıların içine entegre edilmesi, ustaları en çok endişelendiren konuların başında geliyor. Salih Baş, doğalgaz bağlanan tandırların ömrünün ciddi şekilde kısaldığını belirtiyor.
Doğalgazın yaydığı sert ve yapay ateş nedeniyle, normal şartlarda en az 15 yıl dayanması gereken tandırlar 2 yıl içinde çatlayıp kullanılamaz hale geliyor.
Bunun yanı sıra Salih Usta, doğalgazın tandırın binlerce yıllık o doğal ismini, ekmeğin tarihi lezzetini ve sağlığını da olumsuz etkilediğinden şikayet ediyor.
Toprak ocağın altından bağlanan doğalgaz tesisatıyla ekmek pişirmenin, bu tarihi mirasa zarar verdiğini ifade eden Baş, akademisyenlerin ve yetkililerin tandır kültürünün kökeni, faydaları ve modernleşmenin getirdiği zararlar hakkında toplumu daha fazla bilinçlendirmesi gerektiğine inanıyor.
