Genetikçi Dr. Dieter Egli liderliğindeki ekip, LDL kolesterol seviyesini etkileyen PCSK9 geni ile fetal hemoglobin üretimini yöneten HBG genini hedef aldı. Araştırmacılar, döllenmiş yumurta ve iki hücreli embriyolarda bu genlerde tek tek harf değişiklikleri yaparak başarılı oldu. Bazı embriyolarda her iki gen aynı anda düzenlendi.
DNA baz editleme yöntemi, klasik CRISPR tekniğinin aksine DNA’da büyük kesikler yerine tek sarmalda küçük bir çentik oluşturuyor. Bu sayede önceki yöntemlerde sık görülen kromozom hasarı ve uzun DNA silinmeleri önlenmiş oldu. Dr. Egli, “CRISPR ile yaptığımız deneylerde felaket sonuçlar alıyorduk” diyerek eski yöntemin risklerini hatırlattı.
Hala sorunlar var
Yine de çalışma mükemmel değil. Bazı hücrelerde düzenleme gerçekleşmezken, embriyolar “mozaik” yapıya dönüştü. Yani farklı hücrelerde farklı gen versiyonları oluştu. Bu durum, embriyonun bebek aşamasına ulaşması halinde sağlık sorunlarına yol açabilir.
Dr. Egli, çalışmanın klinik kullanıma hazır olmadığını vurguladı: “Yarın kliniklerde kullanılacağını söylemiyoruz. Yan etkiler konusunda hala birçok soru var.”
Etik tartışmalar
Embriyo gen düzenlemesi tartışması, 2018’de Çinli bilim insanı He Jiankui’nin CRISPR ile HIV direnci yaratmaya çalıştığı tartışmalı çalışma sonrası alevlenmişti. He, üç yıl hapis cezası almıştı.
Yeni çalışma, kalıtsal hastalık taşıyan embriyoların tüp bebek tedavilerinde kullanılabilir hale getirilmesini mümkün kılabilir. Nucleus Genomics’ten Dr. Nathan Treff, “Bu araştırma, hastalıklı embriyoları atmak yerine düzeltmemize yaklaştırıyor” dedi.
Ancak bioetikçiler uyarıyor. Wake Forest Üniversitesi’nden Ana Iltis, zararlı etkilerin doğum sonrası ortaya çıkabileceğini belirtti. Berkeley’den Fyodor Urnov ise yöntemin hala riskli olduğunu ve klasik tüp bebek taramasının daha güvenli olduğunu savundu.
Nucleus Genomics gibi şirketler, embriyolarda kalp hastalığı, diyabet riski yanı sıra boy ve zeka gibi özelliklerle ilgili tahminler de yapıyor. Şirketin “en iyi bebeğinizi tasarlayın” reklamları eugenik tartışmalarını tetikledi.
Uzmanlar, birkaç geni aynı anda düzenlemenin mümkün olabileceğini ancak risklerin arttığını belirtiyor. Çok genli özelliklerin (zeka gibi) kontrolü ise hala uzak görünüyor.
Bu gelişme, embriyo düzenlemesinin hastalık tedavisiyle sınırlı kalıp kalmayacağını, yoksa “tasarım bebekler” dönemini başlatıp başlatmayacağını gibi konularda da tartışmalara yol açıyor.
